КРАСНОПИСОТ НА СВЕТЛИНАТА

Венко Андоновски

Кон монографијата за Кокино, Мистичен шепот низ вечноста, на Љупчо Илиевски


Кога првпат застанав пред фотографиите на нашиот истакнат уметник-фотограф Љупчо Илиевски, на неговата неодамнешна изложба во КИЦ, забележав дека уште во насловот на изложбата се наоѓа поимот на убавината, односно пораката дека убавината треба да се живее и дека на овој свет сме дојдени токму поради неа. Љупчо, низ своите фотографии изложени во малата галериј а постигна чудесно нешто - го воскресна поимот на убавото во овие ужасно стерилни и прагматични времиња, кревајќи го од правта во која го здробивме сите ние, касапејќи го, делкајќи го и прогонувајќи го. Љупчо успеал да го оживее мртвото тело на убавото низ окото на својот апарат („око" ми е потопло кажано од „објектив", затоа што апаратот на Љупчо очигледно е организам, а не механизам). Тогаш забележав дека сетилата ми се будат, како по долга анестезија, и стануваат свесни за бои и форми. Во таа прилика забележав дека црвеното, на пример, не е онаа автоматизирана и брза перцепција што секојдневието ја бара од нас („црвено е бојата на црвените предмети"), туку дека е тоа вистински настан во природата - преспанското јаболко или румените обравчиња на девојчето кое го држи в рака. Забележав, исто така, дека Љупчо, „сликајќи" го преспанскиот регион, открил божествена убавина, дека фатил мигови во кои Бог позира во природата, но тоа некој треба да го види. Сфатив дека не треба да ги одминуваме тие мигови на Богојавление (а колкупати сме ги одминале, оти одиме со ведната глава, задлабочени во сметки и пресметки), дека за тие мигови во кои Љупчо ја уловил вечноста - треба да се живее, дека тоа е самата есенција на животот, неговиот извор и неговата утока. Мајсторијата на Љупчо се состои токму во тоа - од механизмот да направи организам, од апаратот да создаде човек кој во еден миг ја препознал вечноста. Неговите мајсторски фотографии, кои покрај ентериери на цркви најчесто се фокусираат на природни убавини, се вистински мали сликарски платна, со претопи на бои и форми, со композиции кои носат порака, со внатрешна драма на моментот (мислам посебно на серијалите со птиците „Полетување" и „Слетување", кои ми оставиј а нај силен впечаток).
Сега пред себе ја имам сјајната, според европски стандарди изработена фото-поетска-монографија за Кокино, под наслов Мистичен шепот низ вечноста. Авторот, за кој не случајно велам дека е поет-фотограф, ги распоредил своите фотографски сликарски платна во четири раздели, на тој начин што синтагмата ја раздробил на четирите зборови од кои таа се состои. Така, првиот раздел се вика Мистичен, вториот Шепот, третиот Низ и четвртиот Вечноста. Сите четири зборови, по разгледувањето на фотографиите на Иливски стануваат универзални симболи, еден виф фото-акростих со кој авторот се венчава за својата најголема, небесна и земна љубов - Кокино. Само тој знае колку денови и непроспани ноќи, колку месеци и години напорна работа стојат зад тие фотографии во кои го чекал јавувањето на Бога.
"Се што гледаме - сведочи за невидливото" (Рим. 1,20), вели Светото Писмо. Тоа, едноставно значи дека целисуг космос - планините, езерата, карпите, небото и ѕвездите - сето тоа е само видливиот дел од Творецот. Тој самиот пак, стои надвор од видливото, како универзална суштина, како есенција и идеална форма.   Откако  ќе  ги  погледнете  фотографиите  на  Илиевски  од  оваа монографија, Вие, дури и претходно да сте биле заколнат атеист, почнувате страсно да верувате во Бога, во Дизајнер, во Творец. Не случајно за фотографи) ата се користи, во постариот македонски јазик еден подзаборавен збор - светлопис, светлописание. Но, внимавајте: на обичната фотографија светлината само запишува без да внимава на ракописот; на уметничката, како што е онаа на Илиевски, светлината запишува со краснопис.  Неговите фотографии, се оттука, светлокраснопис. За да може светлината да има свој ракопис, таа треба да стекне душа. Се вели дека ракописот е најличниот печат на секој човек, дека е тоа неговиот најличен стил, дека е неговиот здив, дека ракописот е душевен кардиограм на срцето на секој човек. Нема два исти ракописа на светот, како што нема ни двајца исти луѓе.Тој ракопис на светлината,таа душа на светлината, таа нејзина личносност й ја дава токму оној што стои зад фото-апаратот. Каква чудесна семиотичка ситуација: на светлината да й ја позајмиш својата душа, на светлината, која е здив Божји, негово издишување (темнината би била негово вдишување) да й го даруваш најличниот свој печат - тоа значи да се споиш со Бога! Таа ретка особина ја имаат фотографиите на нашиот исклучителен мајстор на ракописот на светлината, Љупчо Илиевски. Позајмувајќи й ја својата душа на светлината (која инаку им припаѓа подеднакво на сите), Илиевски успева на своите фотографии да го покаже Бога. На неговите фотографии Бог се изразува со самиот себеси, оти светлината само со светлина може да се изрази. Нема потреба од знак, од нешто трето меѓу означителот и означеното, од посредник. Така, додека ги гледате овие негови фотографии, вие целосно заборавате дека меѓу светот и вашите очи постоел статив со некаков механички или електронски апарат, дури и дека некој стоел зад тој апарат. Вие сте, едноставно, на „ти" со Бога.

Чудесно е како нашиот поет на светлината (а поет е оној кој ќе го отстрани јазикот меѓу светот и оној кој тој свет го гледа), успеал да ги улови моментите на вистинска Божја појава во природата. Станува збор за вистинско чудо. Ако сакате да се уверите, понесете ја оваа монографија со Вас, заминете на Кокино и седнете на истите места кои се овековечени (венчани со вечноста) на фотографиите. Ке се фрапирате: ќе констатирате дека она што го гледате на фотографиите е поубаво од „оригиналот". Но, тоа не се должи на некаква техничка стилизација, на трикови кои се постигнуваат со помош на денес најразвиените фото-технологии. Постои, се разбира, начин да се „нашминка", да се дотера фотографи]ата, како што постои и начин, со разни електронски шминки (иквалајзери) да се дотераат и гласовите на пејачите, кога фалшираат. Овде, на фотографиите на Љупчо станува збор за нешто друго: да се чека. Да се чека светлината. Да се чека моментот кога таа, господарката на боите (светлината им ги дава нештата на боите), ќе снеможе, па ќе дозволи фотографот да ја слика во нејзината слабост, небаре гола и убава жена! Погледнете ги оние снеможени облаци над Кокино, погледнете го каменот кој изгледа покршлив од стакло, кога светлината ја губи својата сила! И обратно -да се чека оној момент кога светлината е нај силна, кога е Титан, кога е Сизиф, кога облаците изгледаат како Империја на тврдото, или кога каменот изгледа посилен од самиот себеси! Мајстор е Љупчо за тие чекспъа (убавината е во одлагањето на задоволството, вели еден писател), за тие мигови кои стануваат вечност, кога Бог станува човек, кога снеможува или кога, како човек, по најтешки порази во животот - вели: ќе се извишам пак во сета своја сила, ќе станам и од пепел, ако треба!
Затоа, фотографиите на Илиевски не се фотографии на места. Тие се фотографии на состојби на човековата душа кога таа го созерцува Бога. Велам - созерцува. Овој глагол во македонскиот не значи - гледа. Гледаат сите луѓе, со
надворешно око. Но оние што гледаат со внатрешно - созерцуваат. Тоа значи (од зерцало - огледало) доаѓа миг на огледување на човекот во Бога и обратно. Фотографиите од Кокино (нека не ми се налути Љупчо) се најблиску од сите негови други фотографии до тоа созерцување. Го има тоа созерцување и во негови други фотографии, но Кокино го постава Љупчо најблиску до Бога. Не затоа што тоа е стара, мегалитска опсерваторија за мерење на светлината (Сонцето и месечината), не затоа што на самото географско место Кокино не се прави јасна разлика меѓу небото и земјата, туку затоа што на тоа место наш Љупчо станува љубовник на светлината. Тој се прима на тоа место како Ерос. Тука, во Кокино, имено, започнува неговата - поезија.

Фотографиите на Љупчо го прикажуваат Кокино и дење и ноќе. Не се знае кои се поубави. Да бидеме доследни на она што го опишавме како неговата поетика: ден е кога Бог издишува, ноќ кога вдишува. Погледнете ги соларните и лунарните фотографии на Љупчо од Кокино. Направете тест. Прашајте десет, дваесет, сто пријатели - на кои од тие фотографии Бог вдишал, а на кои издишал? Не верувам дека ќе добиете различни резултати. Љупчо го снимил божјиот ритам на дишењето. Тука Foto-Shop не помага, затоа што совршенството не може понатаму да се поправа.
Да кажам сега неколку зборови за тоа што сите го знаат За што служело Кокино? За мерење на времето. Времето е најнедофатливата категорија. Никој од нас не знае што е тоа време, иако сите чувствуваме дека тоа е во некаква судбинска врека со нашата смртност. Времето е живот, но времето е и причина за смртта. На Кикино, според тоа, од дамнини, нашите предци ја вагале смртта на едниот тас, со животот на другиот тас. Астрономите многу добро знаат кој камен на Кокино за што служел - од таа гледна точка, секој камен бил некаков маркер за мерење на времето, на животот кој морал да ја победи смртта. Да замислиме дека сега, во една таква беспрекорна камена „временска машина" влегува еден човек со брада, не многу висок, со очила, со омилениот апарат („Канон", ако не се лажам), и останува занемен во тој камен часовник на светлината. Се вика Љупчо Илиевски, Што сака тој? Што бара тука?
Никој не направил фотографија на времето. Во романот „Сто години самотија, еден јунак се обидува да го докаже постоењето на Бога со тоа што ќе направи негова (божја) фотографија. Се разбира, сите негови обиди се залудни. Бог не позира. Позира природата. Но овој наш симпатичен фотограф со брада, надворешно око. Но оние што гледаат со внатрешно - созерцуваат. Тоа значи (од зерцало - огледало) доаѓа миг на огледување на човекот во Бога и обратно. Фотографиите од Кокино (нека не ми се налути Љупчо) се најблиску од сите негови други фотографии до тоа созерцување. Го има тоа созерцување и во негови други фотографии, но Кокино го постава Љупчо најблиску до Бога. Не затоа што тоа е стара, мегалитска опсерваторија за мерење на светлината (Сонцето и месечината), не затоа што на самото географско место Кокино не се прави јасна разлика меѓу небото и земјата, туку затоа што на тоа место наш Љупчо станува љубовник на светлината. Тој се прима на тоа место како Ерос. Тука, во Кокино, имено, започнува неговата - поезија.
Фотографиите на Љупчо го прикажуваат Кокино и дење и ноќе. Не се знае кои се поубави. Да бидеме доследни на она што го опишавме како неговата поетика: ден е кога Бог издишува, ноќ кога вдишува. Погледнете ги соларните и лунарните фотографии на Љупчо од Кокино. Направете тест. Прашајте десет, дваесет, сто пријатели - на кои од тие фотографии Бог вдишал, а на кои издишал? Не верувам дека ќе добиете различни резултати. Љупчо го снимил божјиот ритам на дишењето. Тука Foto-Shop не помага, затоа што совршенството не може понатаму да се поправа.
Да кажам сега неколку зборови за тоа што сите го знаат За што служело Кокино? За мерење на времето. Времето е најнедофатливата категорија. Никој од нас не знае што е тоа време, иако сите чувствуваме дека тоа е во некаква судбинска врека со нашата смртност. Времето е живот, но времето е и причина за смртта. На Кикино, според тоа, од дамнини, нашите предци ја вагале смртта на едниот тас, со животот на другиот тас. Астрономите многу добро знаат кој камен на Кокино за што служел - од таа гледна точка, секој камен бил некаков маркер за мерење на времето, на животот кој морал да ја победи смртта. Да замислиме дека сега, во една таква беспрекорна камена „временска машина" влегува еден човек со брада, не многу висок, со очила, со омилениот апарат („Канон", ако не се лажам), и останува занемен во тој камен часовник на светлината. Се вика Љупчо Илиевски, Што сака тој? Што бара тука?
Никој не направил фотографија на времето. Во романот „Сто години самотија, еден јунак се обидува да го докаже постоењето на Бога со тоа што ќе направи негова (божја) фотографија. Се разбира, сите негови обиди се залудни. Бог не позира. Позира природата. Но овој наш симпатичен фотограф со брада,
огнот не е од вчера, дека тука мора да има некоја тајна врека од дамнини. Како да го препејува во светлина Антета Поповски, кој го тврди истото - некогаш каменот бил птица, а птицата била врека со огнот на небесата. И навистина има таква еротска врека меѓу каменот и огнот - удрете камен од камен и ќе видите дека каменот испушта искри, дека само навидум е студен, дека не е камен воопшто - тој е заспан, скаменет оган, тој е скаменето Сонце. Огнот е праматерија на каменот. Затоа, Љупчо, кога го фотографира Кокино, кога му прави ЕКГ на Бога, го чека мигот кога светлината ќе ги израмни каменот и огнот, карпата и сонцето! Сите разликите се разлики на површината, а сличности во длабочината - гласи таа највозвишена мистична филозофија, за која се способни само оние кои на светот гледаат со внатрешно изострено око -поетите.
Затоа, на почетокот нагласив: апаратот на Љупчо не е механизам, тој е организам. Тој нема објектив, тој има око, и тоа внатрешно. Ние не гледаме со објективот на Љупчо, ние гледаме со окото на неговата душа. Едно штракнување една секунда порано или подоцна - и Бог го нема на фотографи)ата. Се добива убава разгледница, но не и портрет на Бога!
Има уште некои нешта кои ми се чинат важни за фотографиите на мајсторот на краснописот на светлината, Љупчо Илиевски. Имено, jac, по многу краток опит со неговите фотографии, веќе разликувам два типа негов светлопис. На едните фотографии е поет, на другите раскажувач, затоа што на вториве наоѓам траги од наратив. На оние на кои Љупчо е поет, метафората ја завршува сета работа - еден камен се извишува кон небото, каменот личи на човек -значи - секој човек е камен и секој човек се извишува кон небото. Или: две фотографии на еден ист пејсаж, снимен во разно доба, се пресликуваат една во друга, со само една разлика - на едната слика месечината е стара (полна), на другата млада. Метафората вели - исто се староста и младоста, бидејќи се околу нив е исто. Тоа се вика „асимилација на разликите". Но, има и фотографии на кои има траги од наратив, од приказна. На пример, во одделот „Низ" доминираат фотографии кои симулираат движење, настан, приказна. Скршена коњска кола на патот, камен, дрво, а во доминација - трева. Расказот кој оваа фотографи]а ни го соопштува гласи: некој некогаш патувал по овој пат со оваа кола. Се движел НИЗ времето и просторот. Но, колата се скршила. Патот веќе нема смиела, штом колата ја нема. Го нема ни патникот. Којзнае дали воопшто е жив? Но, сепак, има надеж дека еден ден патот повторно ќе се отвори, колата НЕКОЈ ќе ја поправи, животот кој е движење ќе продолжи. Доказ? Тревата. Зеленото. Тоа е обнова на природата, отворање на нов циклус на животот, младост и боемска разузденост на природата!
Фантастично! Љупчо е поет, Љупчо е раскажувач! Љупчо воопшто не е фотограф - тој само наместо зборови користи светлина. Наместо мастилница, машина за пишување или тастатура на компјутер со инсталиран Word, го користи омилениот фото-апарат „Канон". Сето друго е исто како и кај поетот и раскажувачот - метафора (брза споредба) или метонимија (расказ, низа од потенцијални настани). Тој е писател на светлината.
Општо место е (сум го слушнал и тоа од многумина) дека фотографиите на Љупчо личат на сликарски платна во маслена техника. Масло на платно. Тоа уште повеќе, на прв поглед ја усложнува состојбата, затоа што за неговата фотографи) а веќе се кажа дека е поезија, па проза. Сега станува и слика. Не гледам ништо спорно во тоа. Ако Љупчо успеал да конвертира песна во фотографи] а, расказ во фотографија, зошто не би успеал во фотографија да го конвертира и најблискиот визуелен медиум - сликарството? За тоа има дузина примери во оваа монографија. За мене не е важно на што потсетуваат неговите фотографии - на песна, на расказ или на слика (и самиот, можеби, во овој текст сум го употребил повеќепати зборот „слика" наместо „фотографија"). За мене е нај важно ШТО тие фотографии ни кажуваат, каква порака ни пренесуваат. А таа порака е јасна - и кога е сликано дрво, и кога е сликана куќа, и кога е сликано Сонцето заробено во камениот маркер, и кога е сликан човек на карпа - тие фотографии постојано ПРАШУВААТ. Тие не одговараат. Секоја го лема уметност поставува прашања, не одговара на нив. А фотографиите на Љупчо поставуваат само едно прашање, прашање достојно за најголемата уметност: „Кои сме, од каде доаѓаме, каде одиме?"
Мислам, се разбравме. Нема повисоко прашање од тоа. Нема повисок интерес од тоа кревкото суштество на Божјата милост - човекот - да знае, конечно кој е.
Затоа Љупчо чека. И дење и ноќе. Чека на одговорот, а додека го чека, ни дарува слатки, сетилни, перверзно-хедонистички докази за Божјото постоење и за постоењето на смислата на нашите животи. За таква мисија, малку е „благодарам". Доволно е: „Ти благодарам Боже за Љупчо". He е таа реченица - премногу. Кога станува збор за убавина, доволно е само она што е премногу. Човекот е сепак, ненаситен по убавина, која никогаш не ни е доволна. Дури потем е ненаситен за се друго. Така шепоти краснописот на светлината на нашиот Љупчо.